:quality(75))
Uit recent onderzoek blijkt dat emotioneel of psychologisch misbruik de meest voorkomende vorm van misbruik van ouderen is.[i] Een vorm die bijzonder veel leed veroorzaakt, is wanneer volwassen kinderen het contact van hun eigen kinderen met de grootouders verstoren. Dit wordt vaak ‘grootoudervervreemding’ genoemd. Soms maakt dit deel uit van financieel misbruik (bijvoorbeeld: ‘Verkoop je huis en kom bij ons wonen, anders moeten we te ver weg verhuizen en kun je de kinderen niet vaak meer zien’).
Hoewel we niet weten hoe vaak dit voorkomt, weten we wel dat de term ‘grootoudervervreemding’ een veelgebruikte zoekterm is op Compass en voorkomt in online steungroepen en belangenbehartiging. Het is dus duidelijk een bekend begrip dat in gebruik is.
De term ‘grootoudervervreemding’ is echter problematisch. Door de gelijkenis met de bekendere term ‘oudervervreemding’ draagt deze term een zware lading met zich mee, waardoor het risico bestaat dat relatieproblemen worden bestendigd en dat het leed dat wordt veroorzaakt wanneer het contact met kleinkinderen wordt verstoord, niet serieus wordt genomen.
In dit artikel van Relationships Australia wordt ingegaan op de oorsprong van het ‘ouderlijke vervreemdingssyndroom’ (PAS) en wordt uitgelegd hoe PAS, en de later ontwikkelde term ‘ouderlijke vervreemding’ (PA), in de klinische praktijk en in het familierecht zijn gebruikt. Daarnaast wordt het gebruik van alternatieve termen aanbevolen die:
duidelijk aangeven en erkennen welke schade wordt veroorzaakt door het aantasten of verbreken van de banden tussen kleinkinderen en hun grootouders
kan op een overtuigender manier worden ingezet om beleidshervormingen te ondersteunen, en
een constructieve basis leggen voor veilige en positieve relaties tussen generaties.
Wat zijn het ouderlijke vervreemdingssyndroom en ouderlijke vervreemding?
De term ‘ouderlijke vervreemdingssyndroom’ werd oorspronkelijk in de jaren tachtig bedacht door de Amerikaanse psycholoog Richard Gardner.[ii] Gardner wilde onderzoeken waarom beschuldigingen van seksueel misbruik van kinderen plotseling leken toe te nemen in voogdijzaken. Hij stelde de theorie op dat (voornamelijk) moeders leden aan waanideeën dat:
hen deed geloven dat hun voormalige partners hun kinderen seksueel hadden misbruikt, en
was voor hen aanleiding om deze beschuldigingen te uiten als procesrechtelijke tactiek.
Deze argumenten spraken rechtsstelsels zoals dat van Australië aan, waar men er al lang van uitging dat vrouwen van nature irrationeel en labiel zijn en geneigd zijn beschuldigingen van geweld te verzinnen.[iii] Ze sloten ook aan bij de opvatting dat seksueel misbruik van kinderen zeldzaam was. Bijgevolg werden dergelijke argumenten internationaal gretig overgenomen door familierechtadvocaten.
Na verloop van tijd verwierpen invloedrijke instellingen het idee dat er sprake was van een syndroom, en werd PAS vervangen door PA.[iv]Uit diverse onderzoeken en studies bleek dat seksueel misbruik van kinderen binnen het gezin en andere vormen van kindermishandeling niet ongewoon zijn, en er werd opgeroepen om aandacht te schenken aan de zorgen van kinderen over hun veiligheid[v] en serieuzer genomen.[vi]
Maar de bezorgdheid dat (voornamelijk) moeders beschuldigingen van misbruik verzonnen en op andere manieren de relaties tussen kinderen en hun (voornamelijk) vaders saboteerden, is nog steeds zeer invloedrijk gebleven. In 2006 vormden deze bezorgdheden de basis voor wijzigingen in het Australische familierecht, die tot doel hadden dergelijke sabotage tegen te gaan en het contact tussen zelfs gewelddadige ouders en hun kinderen voorrang te geven.[vii]
Waarom is ‘vervreemding’ een bron van verdeeldheid en niet constructief?
Het gebruik van deze termen die een gevoel van ‘vervreemding’ oproepen, zal waarschijnlijk contraproductief zijn, omdat zowel PAS als PA een zware lading met zich meebrengen. Deze termen:
worden vooral door vaders tegen moeders en grootouders van moederszijde gebruikt[viii]
worden gebruikt om moeders af te schilderen als geestesziek en manipulatief ten opzichte van hun kinderen, en kinderen als lijdend aan een psychische aandoening, wat leidt tot weerstand tegen contact met de ‘vervreemde’ ouder (meestal de vader)[ix]
sluiten aan bij oudere theorieën waarin de moeder de schuld krijgt, zoals die van de kille ‘schizofrenogene’ moeder die schizofrenie veroorzaakte en de ‘koelkastmoeder’ die autisme ‘veroorzaakte’[x]
worden gezien als:
het uitbannen of terugdringen van huiselijk en familiaal geweld tegen moeders[xi]
het verdoezelen, ontkennen of bagatelliseren van kindermishandeling; in het bijzonder seksueel misbruik van kinderen[xii]
wat ertoe bijdraagt dat beschuldigingen van huiselijk geweld en kindermishandeling niet worden onderzocht,[xiii] en
wat leidt tot gerechtelijke uitspraken waarin een mogelijk risico op het verbreken van de band tussen een kind en zijn of haar misbruiker ernstiger wordt genomen dan bewijs van lichamelijk letsel[xiv]
slachtoffers van huiselijk en familiaal geweld ervan weerhouden om aangifte te doen van misbruik,[xv]wat leidt tot onveilige gerechtelijke bevelen[xvi]
worden gebruikt door personen die dwangmatig controlerend gedrag vertonen als onderdeel van systematisch misbruik,[xvii] en
afleiden van de tijd en aandacht die aan het belang van het kind zouden moeten worden besteed[xviii] door de nadruk te leggen op geschillen tussen volwassenen.
Zowel critici als voorstanders van PA zijn het erover eens dat de term ‘ouderlijke vervreemding’ zeer omstreden is.[xix]
Het gebruik van de term ‘vervreemding’ in verband met de scheiding tussen grootouders en kleinkinderen om beleidsaandacht te trekken en relaties te herstellen, zal op zichzelf waarschijnlijk potentiële voorstanders juist vervreemden . Het kan ook leiden tot vijandige of defensieve reacties van volwassen kinderen, die het gevoel kunnen krijgen dat ze worden beschuldigd van kindermishandeling. Tijdelijke breuken kunnen uitgroeien tot vastgeroeste ‘geen contact’-situaties, ten koste van zowel kleinkinderen als grootouders.
De toekomst
Grootouders die tegen hun wil het contact met hun kleinkinderen zijn kwijtgeraakt, verdienen beleidsmaatregelen en dienstverlening die hen helpen de band weer te herstellen. Hun verlies en hun pijn moeten worden erkend. Daarnaast hebben we bewoordingen nodig die overheden ertoe aanzetten om toegankelijke, betaalbare diensten in stand te houden die grootouders helpen bij het omgaan met uitdagingen in hun relatie.
Het gebruik van polariserende, controversiële taal leidt de aandacht af van de chronische onderfinanciering van hulpverlening bij ouderenmishandeling en van de ‘postcodeloterij’ waardoor te veel grootouders zonder hulp komen te zitten wanneer ze te maken hebben met emotioneel misbruik (al dan niet in combinatie met financieel misbruik). Het leidt de aandacht af van wat bij elk familieconflict de centrale zorg zou moeten zijn: de rechten en het belang van kinderen.
Wat zouden we in plaats daarvan kunnen gebruiken? De term ‘emotionele mishandeling’ geeft duidelijk weer wat er kan gebeuren wanneer een volwassen kind de ontwikkeling van een relatie tussen kleinkind en grootouder verstoort of verhindert. Het is een term die al algemeen bekend is en door beleidsmakers en onderzoekers wordt aanvaard. Deze term verdient de voorkeur boven omstreden termen die eerder afleiding en afscherming veroorzaken dan dat ze bruikbare oplossingen bieden waarbij het belang van het kind vooropstaat.
Abonneer je op onze nieuwsbrief
Meld je aan voor onze eNieuwsbrief en ontvang updates over de nieuwste inhoud, bronnen, nieuws en evenementen van Compass - een leidraad voor actie op het gebied van ouderenmishandeling.
Meer informatieReferenties
Alsalem, R. (2023). Voogdij, geweld tegen vrouwen en geweld tegen kinderen: Verslag van de speciale rapporteur inzake geweld tegen vrouwen en meisjes. A/HRC/53/36. Te raadplegen op https://www.ohchr.org/en/documents/thematic-reports/ahrc5336-custody-violence-against-women-and-violence-against-children
ANROWS (2022) Bijdrage aan het rapport van SR VAWG over geweld tegen vrouwen en kinderen in detentie. Te raadplegen op https://www.anrows.org.au/resources/office-of-the-high-commissioner-for-human-rights-ohchr-input-for-the-special-rapporteur-vawg-report-on-violence-against-women-and-children-in-custody-cases/
Carson, R., Dunstan, E., Dunstan, J., & Roopani, D. (2018). Kinderen en jongeren in gescheiden gezinnen: ervaringen met en behoeften ten aanzien van het familierechtstelsel. Melbourne: Australian Institute of Family Studies. Beschikbaar op https://aifs.gov.au/sites/default/files/publication-documents/1806_children_and_young_people_in_separated_families_report_0.pdf
Carson, R., Kaspiew, R., Qu, L., De Maio, J., Rhoades, H., Stevens, E., Horsfall, B., Press, L., & Dimopoulos, G. (2022). Naleving en handhaving van ouderschapsbeschikkingen in het familierecht: Eindrapport (Onderzoeksrapport, 20/2022). ANROWS. Beschikbaar op https://anrows-2019.s3.ap-southeast-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2022/10/23163803/4AP.2-Kaspiew-RR2-Family-Law-Parenting-Orders.pdf
Death, J., Ferguson, C., & Burgess, K. (2019). Ouderlijke vervreemding, coaching en het belang van het kind: beschuldigingen van seksueel misbruik van kinderen bij de familierechter in Australië. Child Abuse & Neglect, 94, artikelnummer 104045. doi: 10.1016/j.chiabu.2019.104045
Dimock, S. (2008). Redelijke vrouwen in het recht. Kritische beoordeling van internationale sociale en politieke filosofie 11(2). https://ssrn.com/abstract=2180060
Gardner R. A. (1985). Recente trends in echtscheidings- en voogdijzaken. (Conferentiedocument.) Academy Forum, 29:3–7.
Gardner, R. A. (1998). Aanbevelingen voor de omgang met ouders die bij hun kinderen het ouderlijke vervreemdingssyndroom veroorzaken. Journal of Divorce & Remarriage, 28(3-4):1–23. doi: 10.1300/J087v28n03_01
Gardner, R. A. (1999). Richtlijnen voor het beoordelen van de voorkeur van ouders in geschillen over het gezag over kinderen. Journal of Divorce & Remarriage, 30(1/2):1–9. doi: 10.1300/J087v30n01_01
Gardner, R. A. (2002). Het ouderlijke vervreemdingssyndroom versus ouderlijke vervreemding: welke diagnose moeten deskundigen hanteren in geschillen over de voogdij over kinderen? The American Journal of Family Therapy, 30(2):93–115. doi: 10.1080/019261802753573821.
Gardner, R. A. (2003). Bestaat er in de DSM-IV een equivalent voor de diagnose ‘Parental Alienation Syndrome’ (PAS)? The American Journal of Family Therapy, 31(1):1–21. doi: 10.1080/01926180301132
Gardner, R. A. (2004). Commentaar op het werk van Kelly en Johnston The alienated child: a reformation of Parental Alienation Syndrome. Family Court Review, 42(4):611–621. doi: 10.1111/j.174-1617.2004.tb01327.x
Harman, J. J., & Lorandos, D. (2021). Beschuldigingen van huiselijk geweld voor de rechter: hoe ouderlijke vervreemding de rechterlijke uitspraken beïnvloedt. Psychology, Public Policy, and Law, 27(2):184–208. doi: 10.1037/law0000301
Harman, J., Warshak, R. A., Lorandos, D. & Florian, M. J. (2022). Ontwikkelingspsychologie en de wetenschappelijke status van ouderlijke vervreemding. Developmental Psychology, 58(10):1887–1911. doi: 10.1037/dev0001404
Haslam D, Mathews B, Pacella R, Scott JG, Finkelhor D, Higgins DJ, Meinck F, Erskine HE, Thomas HJ, Lawrence D, Malacova E. (2023). De prevalentie en gevolgen van kindermishandeling in Australië: Bevindingen uit de Australian Child Maltreatment Study: Beknopt verslag. Australian Child Maltreatment Study, Queensland University of Technology. Beschikbaar op https://www.acms.au/
Head, K. R. (2026). Wanneer intrekking in de plaats komt van weerlegging: het onderdrukken van kritisch wetenschappelijk onderzoek naar ouderlijke vervreemding. Frontiers in Research Metrics and Analytics, 11(1807122). doi: 10.3389/frma.2026.1807122
Kaspiew, R., Horsfall, B., Qu, L., Nicholson, J. M., Humphreys, C., Diemer, K., … Dunstan, J. (2017). Huiselijk en familiaal geweld en opvoeding: inzichten op basis van gemengde methoden in de gevolgen en ondersteuningsbehoeften: Eindrapport (ANROWS Horizons 04/2017). ANROWS. Beschikbaar op https://www.anrows.org.au/publication/domestic-and-family-violence-and-parenting-mixed-method-insights-into-impact-and-support-needs-final-report/
Korosi, S. (2026). Geschillen over contactproblemen tussen ouders en kinderen: ouderlijke vervreemding, gendergerelateerd huiselijk geweld en de discourspolitiek rond gezinsschade na een scheiding. UniSC Research Bank. [Journal of Marital and Family Therapy].[LE1] doi: 10.31235/osf.io/cbs54_v1
Mathews, B., Finkelhor, D., Pacella, R., Scott, J. G., Higgins, D. J., Meinck, F., Erskine, H. E., Thomas, H. J., Lawrence, D., Malacova, E., Haslam, D. M., & Collin-Vézina, D. (2024). Seksueel misbruik van kinderen door verschillende categorieën en soorten daders: prevalentie en trends op basis van een Australisch nationaal onderzoek. Child Abuse & Neglect, 147, 106562. doi: 10.1016/j.chiabu.2023.106562
McInnes, E. (2014). Waanzin in het familierecht: de geestelijke gezondheid van moeders in het Australische familierechtsstelsel. Psychiatry, Psychology and Law, 21(1):78‒91. doi: 10.1080/13218719.2013.774688
Qu, L., Kaspiew, R., Carson, R., Roopani, D., De Maio, J., Harvey, J., Horsfall, B. (2021). Nationaal onderzoek naar de prevalentie van ouderenmishandeling: eindrapport. (Onderzoeksrapport). Melbourne: Australian Institute of Family Studies. Beschikbaar op https://aifs.gov.au/sites/default/files/publication-documents/2021_national_elder_abuse_prevalence_study_final_report_0.pdf
Koninklijke Commissie inzake de reactie van instellingen op seksueel misbruik van kinderen. Eindrapport. (2017) Te raadplegen op https://www.childabuseroyalcommission.gov.au/final-report
Scutt, J. A. (1992). De ongelooflijke vrouw: een terugkerend personage in het strafrecht. Women’s Studies International Forum, (15)4 . Beschikbaar op https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/027753959290079B?via%3Dihub
Sterwald C, Baker J. (2019). Frosted Intellectuals: Hoe dr. Leo Kanner het beeld van het autistische gezin heeft gecreëerd. Perspectives in Biology and Medicine, 62(4):690–709. doi: 10.1353/pbm.2019.0040. PMID: 31761801.
Tuerkheimer, D. (2017) Ongelooflijke vrouwen: seksueel geweld en de geloofwaardigheidskorting. University of Pennsylvania Law Review, 166(1):1‒58. Beschikbaar op https://www.jstor.org/stable/45154929
[i] Qu et al., 2021.
[ii] Zie bijvoorbeeld Gardner, 1985, 1998, 1999, 2002, 2003 en 2004.
[iii] Deze aannames dateren uit de zeventiende eeuw en zijn tot in de eenentwintigste eeuw blijven bestaan: zie bijvoorbeeld Dimock, 2008; Scutt, 1992.
[iv] Head (2026) merkt op dat de ‘American Psychological Association, de National Council of Juvenile and Family Court Judges en de American Professional Society on the Abuse of Children het gebruik ervan hebben afgewezen of ervoor hebben gewaarschuwd’. De American Psychiatric Association heeft herhaaldelijk geweigerd PAS op te nemen in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Critici stellen dat er onvoldoende peer-reviewed, empirisch bewijs is om het als een afzonderlijk medisch of psychologisch syndroom te classificeren: zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023.
[v] Zoals vereist op grond van de verplichtingen van Australië uit hoofde van het Verdrag inzake de rechten van het kind, met name artikel 12.
[vi] Zie bijvoorbeeld het eindrapport van de Koninklijke Commissie inzake de institutionele aanpak van seksueel misbruik van kinderen, 2017; de Australian Child Maltreatment Study: Haslem et al., 2023; Matthews et al., 2024. Zie ook Carson et al., 2018.
[vii] In diverse andere landen zijn soortgelijke wetten ingevoerd: zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023, paragraaf 51. In Australië heeft het Australische parlement echter in 2024 de Family Law Act 1975 gewijzigd, zodat rechters nu voorrang moeten geven aan de veiligheid van kinderen en er niet zomaar van mogen uitgaan dat omgang met een ouder – ook als die ouder gewelddadig is – in het belang van het kind is.
[viii] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023; Death et al., 2019.
[ix] Zie bijvoorbeeld Death et al., 2019; McInnes, 2014.
[x] Sterwald & Baker, 2019.
[xi] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023.
[xii] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023.
[xiii] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023; McInnes, 2013.
[xiv] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023; Death et al., 2019; McInnes et al., 2014.
[xv] Zie bijvoorbeeld ANROWS, 2022.
[xvi] Zie bijvoorbeeld Kaspiew et al., 2017; Carson et al., 2022.
[xvii] Zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023; ANROWS, 2022
[xviii] Zoals bijvoorbeeld voorgeschreven door de Wet op het familierecht en het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van het kind.
[xix] Voor voorstanders van PA, zie bijvoorbeeld Harman et al., 2022; Head, 2026; Korosi, 2026. Voor critici van PA, zie bijvoorbeeld Alsalem, 2023.
Over de auteur
:quality(75))
Relaties Australië
Relaties Australië
Relationships Australia promoot het belang van respectvolle relaties voor zowel...
Alle opmerkingen worden gemodereerd. Ga naar onze gebruiksvoorwaarden voor richtlijnen over hoe u deel kunt nemen aan onze community.