Foto van een groep ouderen die voor een bakstenen muur staan

Cultureel en spiritueel misbruik – wat het is en hoe je het kunt stoppen

Ouderen hebben het recht om deel te nemen aan de culturele en spirituele activiteiten van hun keuze. Het verhinderen daarvan is een vorm van mishandeling.

Onderdeel van een reeksSoorten ouderenmishandeling

Laatst bijgewerkt: 25 september 2026

Voor veel mensen vormen culturele en/of spirituele overtuigingen en praktijken een fundamenteel onderdeel van hun identiteit.

De drie belangrijkste boodschappen over cultureel en spiritueel ouderenmishandeling:

Cultureel en spiritueel misbruik kunnen samen of afzonderlijk voorkomen.
Ze worden steeds vaker erkend als andere vormen van ouderenmishandeling.
Cultureel en spiritueel misbruik tast het gevoel van identiteit en verbondenheid van mensen aan en kan hun geestelijke of lichamelijke gezondheid schaden.

Wat is cultureel en spiritueel misbruik van ouderen?

Cultureel en spiritueel misbruik vindt plaats wanneer iemand de cultuur, taal, spiritualiteit of religie van een persoon, en diens culturele banden of verplichtingen, gebruikt om die persoon schade te berokkenen of te beheersen. Deze vormen worden nu beschouwd als aanvullende vormen van misbruik van ouderen, naast fysiek, psychologisch, financieel en seksueel misbruik en verwaarlozing. Ze kwamen naar voren als specifieke aandachtspunten in het onderzoek en de onderbouwing achter het Nationaal Preventiekader voor misbruik en mishandeling van ouderen (blz. 97).

Aangezien cultuur en religie verweven kunnen zijn met iemands identiteitsgevoel, kunnen deze vormen van misbruik elkaar overlappen in de ervaringen van een oudere. Maar ze kunnen ook afzonderlijk voorkomen.

Cultureel en spiritueel misbruik komt niet alleen voor binnen bepaalde religies, geloofsovertuigingen, culturen of gemeenschappen. Het kan binnen elke groep mensen voorkomen, maar komt vaak voor binnen gezinnen, zorginstellingen of religieuze gemeenschappen.

Voorbeelden van cultureel of spiritueel misbruik van ouderen

Hen de toegang ontzeggen tot culturele of gemeenschapsbijeenkomsten en -activiteiten
Hen de toegang tot en deelname aan religieuze of spirituele plaatsen, bijeenkomsten of evenementen ontzeggen
Hun overtuigingen belachelijk maken, of die nu cultureel of spiritueel van aard zijn
Mensen loskoppelen van het land, de groep of de gemeenschap
Het gebruik van religieuze leerstellingen of teksten om hen ervan te overtuigen in een gewelddadige relatie te blijven of om misbruik of gewelddadig gedrag te rechtvaardigen
Hen de toegang ontzeggen tot belangrijke informatie in de taal van hun keuze

Gevolgen van cultureel of spiritueel misbruik

Het feit dat iemand niet kan deelnemen aan de culturele of spirituele praktijken van zijn of haar keuze, is een mensenrechtenkwestie. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens van de Verenigde Naties erkent het ‘recht op vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst’ (artikel 18) en het recht om ‘deel te nemen aan het culturele leven van de gemeenschap’ (artikel 27). Ouderen verliezen hun mensenrechten niet naarmate ze ouder worden.

Voor veel mensen vormen culturele en/of spirituele overtuigingen en gebruiken een fundamenteel onderdeel van hun identiteit. Dit kan met name gelden voor ouderen, die al lange tijd actief zijn binnen hun religie of cultuur. Wanneer mensen jarenlang – of zelfs decennia lang – regelmatig religieuze of culturele gebruiken hebben beoefend, kan het zeer schokkend zijn als daar een einde aan komt.

Andere psychische of emotionele gevolgen van cultureel of spiritueel misbruik kunnen onder meer depressie, angst, schaamte, twijfel aan zichzelf en verwarring zijn. Bovendien kan uitsluiting uit culturele of geloofsgemeenschappen ertoe leiden dat ouderen belangrijke en vaak al lang bestaande ondersteuningsnetwerken kwijtraken, waardoor ze kwetsbaar worden voor verder misbruik.

Cultureel misbruik: het verhaal van Amara

Amara, 74, is vele jaren geleden met haar man en kinderen vanuit Nigeria naar Australië geëmigreerd, maar ze draagt nog steeds met trots haar kleurrijke gele en andere kleding naar de kerk en bij culturele evenementen. Na het overlijden van haar man trekt Amara in bij haar oudste zoon en diens vrouw, die geen Nigeriaanse is. De schoondochter heeft duidelijk een hekel aan Amara’s opvallende outfits en al snel begint ze opmerkingen te maken als: ‘Waarom draag je niet gewoon Australische kleding?’

Amara is afhankelijk van haar zoon of schoondochter om haar mee te nemen naar bijeenkomsten van de Nigeriaanse gemeenschap en naar de kerk. Zonder dat haar zoon hiervan op de hoogte is, weigert de schoondochter dit steeds vaker te doen. Naarmate ze steeds meer wordt afgesneden van haar culturele tradities, voelt Amara zich geleidelijk aan depressief en eenzaam.

Hoe cultureel en spiritueel misbruik kan plaatsvinden

Cultureel en spiritueel misbruik kan opzettelijk of onopzettelijk plaatsvinden, zowel in persoonlijke relaties als op plaatsen zoals scholen, religieuze instellingen en zorginstellingen. Wanneer het onopzettelijk gebeurt, kan dit te wijten zijn aan onwetendheid, een gebrek aan bewustzijn en vooroordelen bij de persoon die het misbruik veroorzaakt.

Als een zorgverlener bijvoorbeeld niet begrijpt hoe belangrijk kerkbezoek voor zijn of haar oudere cliënt is, of als een jonger familielid zich niet zo sterk verbonden voelt met de culturele gebruiken van de oudere, dan zullen zij wellicht niet de moeite nemen om de persoon te helpen bij het deelnemen aan religieuze of culturele evenementen.

Uit het Nationaal Onderzoek naar de Prevalentie van Ouderenmishandeling (2021) bleek dat mishandeling op het gebied van taal en cultuur ‘minder vaak wordt gepleegd door familieleden (die waarschijnlijk dezelfde culturele achtergrond hebben […]) en vaker door vrienden, buren en kennissen’ (p. 150). Dit wijst erop dat een gebrek aan cultureel begrip bij mensen die niet tot de cultuur van de oudere behoren, een bijdragende factor kan zijn.

Geestelijk misbruik: het verhaal van Helen[i]

Helen is een oudere vrouw die in het ziekenhuis terminale zorg ontvangt. Haar partner van hetzelfde geslacht, Ros, is de hele tijd aan haar zijde gebleven. Helens zus en zwager, met wie ze geen contact meer had, zijn haar gaan bezoeken, en haar maatschappelijk werker voor palliatieve zorg, Lucas, merkt dat Helen na hun bezoeken gespannen en teruggetrokken wordt. Ros vertelt hem dat de zus en zwager druk op Helen uitoefenen om ‘berouw te tonen’ voor haar seksualiteit en religieuze uitspraken te doen die ze niet wil doen.

Lucas ziet dit als geestelijk misbruik, en niet alleen als een spanning binnen het gezin, en daarom grijpt hij in. Hij praat met Helen over bij wie zij zich veilig voelt en helpt haar grenzen te stellen wat betreft bezoekers. Ook zorgt hij ervoor dat Ros wordt erkend en betrokken wordt bij de zorg voor Helen en bij het respecteren van haar wensen.

Waarom cultureel en spiritueel misbruik verborgen kan blijven

Aangezien cultureel en spiritueel misbruik pas nu als vormen van misbruik worden erkend, zijn ze tot nu toe in feite verborgen gebleven. Pas sinds kort wordt in onderzoek en beleid erkend dat er meer aandacht en onderzoek nodig is naar de omvang en de oorzaken ervan.

Als mensen niet beseffen dat wat hen overkomt misbruik is, zullen ze er niet over spreken, het niet bekendmaken en er geen aangifte van doen. Een groter bewustzijn van cultureel en spiritueel misbruik als maatschappelijk probleem kan ertoe leiden dat er vaker aangifte wordt gedaan van dergelijke ervaringen.

En wanneer er ‘achter gesloten deuren’ sprake is van welke vorm van misbruik dan ook, is het voor anderen moeilijker om dit op te merken en in te grijpen. Cultureel en spiritueel misbruik vindt vaak plaats binnen de familie, de culturele groep of de spirituele gemeenschap van de betrokkene, waardoor buitenstaanders wellicht geen kans krijgen om in te grijpen.

Hoe te reageren op mogelijk cultureel of spiritueel misbruik

Een goed begin is je bewust te zijn van ouderenmishandeling en te begrijpen hoe dit eruitziet, zodat je kunt beoordelen of wat er gebeurt mogelijk mishandeling is en moet stoppen.

Als je hiermee te maken hebt, zet dan alle gevoelens van schaamte of verlegenheid opzij. Je hebt het volste recht om deel te nemen aan de culturele of religieuze gebruiken die je wilt, en hulp zoeken is van cruciaal belang voor je welzijn.

Probeer eens rechtstreeks met de persoon te praten die je leed berokkent, als je je daarbij veilig voelt: misschien beseft diegene niet welke gevolgen zijn of haar gedrag heeft. Als het om een professionele zorgomgeving gaat, kun je ook met de dienstleider praten over specifieke incidenten, gedragingen of medewerkers.

Waar kunt u hulp krijgen?

Praat met een vertrouwde vriend of buur, je arts of je zorgverlener over wat er aan de hand is. Zij kunnen je wellicht een frisse blik bieden en je helpen om meer informatie te krijgen.

Je kunt ook contact opnemen met deze nationale diensten:

1800 ELDERHelp (1800 353 374) – informatie, advies en doorverwijzing naar hulpdiensten
13YARN (13 92 76) – cultureel veilige crisisondersteuning door en voor Aboriginals en Torres Strait-eilandbewoners

Of neem contact op met een dienst voor juridische bijstand in uw staat of territorium:

het ACT: Juridische dienst voor ouderen in het ACT (OPALS) – telefoon 1800 353 374
New South Wales: Seniors Rights Service – telefoon 1800 424 079
het Noordelijk Territorium: Seniors’ Rights Service, Darwin Community Legal Service – telefoon 1800 037 072
Zuid-Australië: Aged Rights Advocacy Service (ARAS) – telefoon (08) 8232 5377
Tasmanië: Senior Assist, Tasmania Legal Aid – tel. 1300 366 611
Queensland: Juridische hulp- en ondersteuningsdienst voor senioren (SLASS), Rechtsbijstand Queensland
Victoria: Seniors Rights Victoria – telefoon 1300 368 821 (kies optie 1)
West-Australië: De pagina over ouderenmishandeling van Legal Aid Western Australia – bel 1300 650 579